VERTALING EN ONDERTITELING: TYRANNIS HAWK
We zijn in mysterie geboren.
Eentje die ons tergt sinds dat we mensen zijn.
We ontwaken op deze kleine wereld onder een deken van sterren
als te vondeling gelegde baby die voor een deur is achtergelaten
zonder een briefje om uit te leggen waar we vandaan kwamen, wie we zijn,
...hoe ons heelal ontstaan is.
En zonder enig idee hoe we onze kosmische isolering kunnen beëindigen.
We hebben het allemaal zelf moeten uitvogelen.
Het beste wat in ons voordeel werkte was onze intelligentie,
in het bijzonder ons vermogen tot patroonherkenning dat geslepen is door eonen evolutie.
Zij die goed waren in het signaleren van prooi en roofdier,
het onderscheiden van de giftige planten van de voedzame,
hadden een grotere kans om in leven te blijven en zich voort te planten.
Ze overleefden en gaven die genen voor patroonherkenning met hun duidelijke voordelen door.
Culturen van over de hele wereld keken naar dezelfde sterren en vonden verschillende plaatjes.
We gebruikte deze gave voor patroonherkenning in de natuur om de kalender in de lucht te lezen.
De boodschappen geschreven in de sterren
vertelden onze voorvaders en -moeders
wanneer kamp op te slaan en wanneer verder te trekken.
Wanneer de migrerende kuddes
en de regens en de kou zou komen...
en wanneer ze weer een tijdje zouden stoppen.
Toen ze een direct verband zagen tussen de beweging van de sterren
en de seizoensgebonden cycli van het leven op Aarde,
concludeerden ze vanzelfsprekend
dat wat daarboven gebeurt op ons hier beneden gericht moest zijn.
Het klinkt logisch, nietwaar?
Als de hemel een kalender was
en iemand plakte er een post-it memo op
wat anders kan het zijn dan een boodschap?
En dus, als de hemelse orde plotseling verstoort werd door het verschijnen van een komeet in de lucht...
vatte ze het persoonlijk op.
Kunnen we ze dat kwalijk nemen?
In die tijd had men geen andere logische verklaring voor wat er aan de hand was.
Dit was lang voordat iemand had bedacht dat de Aarde
een draaiende planeet met een gekantelde as die om de zon draaide.
Elke beschaving uit de oudheid maakte dezelfde fout:
de komeet moest een boodschap zijn gezonden door de goden, of een specifieke god.
En vrijwel altijd concludeerden onze voorouders dat het geen goed nieuws was.
Het maakte niet uit of je een oude Azteek was,
Angelsaksen,
Babyloniër,
Hindoe.
Kometen waren voortekenen van het noodlot.
Het enige onderlinge verschil was de precieze aard van de aanstormende ramp.
Het Engelse woord dis-aster is afgeleid van het Griekse woord voor "slechte ster".
Voor de Masaï in het oosten van Afrika betekende een komeet hongersnood.
Voor de Zoeloes in het zuiden betekende het oorlog.
Voor de Eghap stam in het westen betekende het ziekte.
Voor de Sanga in de Congo specifiek de pokken.
Voor hun buren, de Kuba, voorspelde een komeet de dood van een leider.
De oude Chinezen waren opmerkelijk systematisch.
Vanaf ongeveer 1400 v.Chr. begonnen zij met het vastleggen en catalogiseren van de verschijning van kometen.
Een komeet met 3 staarten betekende onheil voor het rijk.
Een komeet met vier staarten duidde aan dat er een epidemie op komst was.
Het menselijke talent voor patroonherkenning is een mes dat aan twee kanten snijdt.
We zijn heel erg goed in het vinden van patronen, zelfs als ze er helemaal niet zijn...
Iets dat we "foutieve patroonherkenning" noemen.
We snakken naar betekenis, voor tekens dat ons persoonlijk bestaan een speciaal doel voor het heelal heeft.
Daartoe willen we maar al te graag onszelf en anderen misleiden.
Om een heilige beeltenis in een tosti waar te nemen,
of een goddelijke waarschuwing in een komeet te vinden.
Vandaag de dag weten we precies waar kometen vandaan komen en waar ze uit bestaan.
Ons Schip der Verbeeldingskracht
dat evenredige delen wetenschap en wonder als brandstof gebruikt,
kan ons overal in ruimte en tijd brengen.
Het kan sneller dan het licht reizen en ons dingen laten zien die onzichtbaar zijn.
Het brengt ons naar een mysterieus gebied dat zich op één lichtjaar van de zon bevindt.
Wat is dit voor een zwerm werelden?
Was het gemaakt door buitenaardse wezens?
Nee.
Enkel zwaartekracht
Dit zijn de sneeuwvlokken van weleer...
Zwevende bergen van ijs en steen...
De behouden resten van de geboorte van het zonnestelsel.
Het heet de Oortwolk, vernoemd naar Jan Oort, de Nederlandse astronoom die zijn bestaan in 1950 voorspelde.
Hij probeerde een paradox op te lossen.
Er zijn zoveel manieren voor een komeet om te sterven.
Omdat ze de loopbaan van planeten kruizen, botsen kometen regelmatig met hen.
Kometen bestaan grotendeels uit ijs,
dus iedere keer als ze in de buurt van de zon komen verliezen ze een deel van zichzelf door verdamping.
Na een paar duizend tochten is al hun ijs weg en blijft er enkel nog een asteroïde over.
Kometen kunnen door zwaartekracht uit het zonnestelsel geworpen worden en verbannen naar de ruimte.
En toch, op de een of andere manier blijven de kometen komen.
Oort en andere astronomen vroegen zich af:
'Waar komen al die kometen vandaan?'
Oort berekende hoe vaak nieuwe kometen verschenen
en concludeerde dat er een uitgestrekte, ronde zwerm van hen moest bestaan
met een diameter van een paar lichtjaar om de zon heen.
Oort's logica blijft overeind,
zelfs na alle ontdekkingen die we hebben gedaan over kometen en het zonnestelsel in de vele decennia sindsdien.
Desondanks is de Oortwolk iets wat nog nooit iemand heeft gezien.
En dat kunnen we ook niet.
Het is donker hier.
En elke komeet is even ver verwijderd van zijn dichtstbijzijnde buur als de Aarde van Saturnus.
Maar de wetenschap geeft ons onze eigen speciale krachten.
Het gaf Jan Oort de gave van voorspelling.
Oort was ook de eerste die correct de afstand tussen de zon en het centrum van het melkwegstelsel schatte.
Dat is heel wat... ontdekken waar we zijn in het Melkwegstelsel.
Onze ster is ongeveer 30.000 lichtjaar van het centrum.
Oort was ook de eerste man die een radiotelescoop gebruikte om de spiraalstructuur van het melkwegstelsel in kaart te brengen.
En hij ontdekte dat het centrum van ons melkwegstelsel een plek van titanische explosies was,
de eerste indicatie dat het mogelijk is dat daar een superzwaar zwart gat zich verschuilt.
Het feit dat de meeste mensen de namen van massamoordenaars kennen
maar nooit van Jan Oort hebben gehoord, zegt dat iets over ons?
De Oortwolk is zo enorm dat het een van zijn kometen ongeveer een miljoen jaar kost om een enkele reis om de zon te maken.
Daar, bij de buitenste grens van het zonnestelsel kan zelfs een klein trekje door de zwaartekracht van een passerende ster
sommige van deze kometen bevrijden van hun zwaartekrachtelijke band met de zon.
Sommige kometen worden het zonnestelsel uit geslingerd om door de interstellaire ruimte te zwerven.
Maar anderen hebben een verschillend lot.
Deze stort naar de zon, snelheid winnend in een onafgebroken vrije val die honderdduizenden jaren duurt.
Toen Neptunus' zwaartekracht het nog een ruk gaf, wijzigde dit zijn koers ietwat.
Machtige Jupiter, het zwaarste object in ons zonnestelsel - op de zon na - trekt de komeet aan met zijn machtige gravitatie en buigt zijn pad.
Als de komeet het binnenste zonnestelsel bereikt wordt het gebakken door hitte van de zon.
Een prachtige transformatie begint.
De kale, roetachtige ijsberg heeft nu een gloeiende halo...
en een staart.
Deze lagen vertellen het verhaal over hoe de komeet is gemaakt, zo'n 4 miljard jaar geleden.
Gedurende de 40.000 generaties mensen moeten er ongeveer 100.000 verschijningen van een heldere komeet geweest zijn.
Gedurende die tijd was het beste wat we konden doen hulpeloos en verwonderd omhoog kijken,
gevangenen van de Aarde die nergens heen konden voor een verklaring buiten die in onze schuld en angsten.
Maar toen begon er een vriendschap tussen twee mannen die leidde tot een definitieve revolutie in menselijk denkvermogen.
Isaac Newton en Edmond Halley konden dit niet weten,
maar hun samenwerking zou ons uiteindelijk bevrijden van onze lange opsluiting op deze kleine wereld.
De komeet van 1664 veroorzaakte een golf van vrees in Europa
en die angst leek gerechtvaardigd toen de pest en de grote brand van Londen hierop volgden.
Daar, met lang bloedrood haar
bedreigd een brandende ster de wereld
met hongersnood, plaag en oorlog.
Voor prinsen voorspelt het dood...
Voor koningkrijken vele kruizen...
Voor alle landgoederen onvermijdelijke verliezen...
Voor veehoeders bederving...
Voor akkerlieden rampzalige seizoenen...
Voor zeelieden brengt het stormen...
Voor steden burgelijk verraad...
Maar voor één kind...
was de komeet helemaal niet beangstigend.
Voor hem was het een wonderbaarlijk ding.
Net als ons allemaal, was Edmond Halley nieuwsgierig geboren.
Allemachtig!
Hij had gelukkig een vader die zijn nieuwsgierigheid aanmoedigde en koesterde,
de beste wetenschappelijke instrumenten voor hem kocht
en zelfs zijn expeditie om de eerste nauwkeurige sterrenkaart van het Zuidelijk Halfrond te maken financierde.
Halley stopte met zijn studie aan Oxford toen hij 20 was en zeilde naar Sint-Helena,
een eiland onder de evenaar, buiten de kust van westelijk Afrika.
Allemachtig!
Het probleem was dat niemand Halley had verteld dat het weer op Sint-Helena doorgaans slecht was.
Het kostte hem 12 frustrerende maanden om genoeg zuidelijke sterren te observeren om een volledige kaart te maken.
De goden en helden van de oude Grieken kregen nu gezelschap van de mythische figuren van de nieuwe wereld en tijd:
een toekan, een kompas, een paradijsvogel.
Toen Halley terug kwam met de andere helft van de hemel, was zijn kaart een sensatie.
Nu konden kooplieden en ontdekkingsreizigers overal op Aarde navigeren aan de hand van de sterren.
In die tijd was de Royal Society in London het verrekenkantoor van wetenschappelijke ontdekking.
Haar motto, "Nullius in verba"
somt het hart van de wetenschappelijke methode op.
Het is latijn voor 'kijk zelf maar'.
In andere woorden: 'trek autoriteit in twijfel'.
Halley's sterrenkaarten trokken de aandacht van de curator voor de experimenten van de Society.
Ik zou hem je laten zien als ik kon,
maar er bestaat geen enkel portret van Robert Hooke uit zijn tijd,
enkel de mondelingen beschrijvingen van zijn tijdgenoten.
Ze noemden hem mager, krom, lelijk.
Hij was mogelijk de meest vindingrijke persoon die ooit geleefd heeft.
En ondanks zijn verschijning was hij de meest gewilde gast op feesten in heel Londen.
Waarom?
Hooke's onverzadigbare nieuwsgierigheid omvatte absoluut alles.
Hooke ontdekte een kleine kosmos en we noemen het nog steeds bij de naam die hij het gaf;
de cel.
Hooke ontdekte de cel door naar een stuk kurk te kijken door één van zijn eigen uitvindingen; de microscoop.
Hij voorspelde aspecten van Darwin's Evolutietheorie 200 jaar van te voren.
Hooke verbeterde ook de telescoop.
De tekeningen die hij maakte van de astronomische objecten die hij observeerde getuigen van zijn grote nauwkeurigheid.
Toen de grote brand van Londen de stad verwoestte in 1666
ging Hooke een samenwerking aan met de architect Christopher Wren om de stad te herontwerpen en herbouwen.
Hooke was de voornaamste experimentalist van zijn tijd.
Met opgerolde veren ontwikkelde hij de wet van elasticiteit, die we vandaag de dag kennen als de Wet van Hooke.
Hij perfectioneerde de luchtpomp,
het toppunt van technologie in die tijd,
en gebruikte het om met ademhaling en geluid te experimenteren.
En hij experimenteerde met cannabis.
Hij rapporteerde tijdens een bijeenkomst van de Royal Society dat een vriend, een zeekapitein, van hem...
'er zo vaak mee geëxperimenteerd had dat er geen reden voor angst was, maar er wellicht wel reden tot lachen.'
Maar koffie was het populairste genotsmiddel van het Engeland van de zeventiende eeuw.
Koffiehuizen ontsproten in heel Londen.
Dit is waar mensen kwamen voor nieuwtjes, nieuwe ondernemingen te starten en ideeën te bespreken.
Het koffiehuis was een oase van gelijkheid in een door klassen geobsedeerde maatschappij.
Hier hoefde een arme man zijn stoel niet af te staan aan een rijke man, noch zich te onderwerpen aan zijn mening.
Het was een soort laboratorium van democratie.
In deze atmosfeer van cafeïne, ontmoette Halley en Hooke Christopher Wren om een diep mysterie te bespreken.
Waarom bewegen de planeten zoals ze bewegen?
De astronoom Johannes Kepler had zo'n 80 jaar eerder gedemonstreerd
dat de loopbanen van de planeten rond de zon geen perfecte cirkels waren, maar ellips-vorming,
en des te dichter een planeet bij de zon was, des te sneller het bewoog.
Waarom?
Kon een of andere onzichtbare kracht van de zon verantwoordelijk zijn voor deze wijziging in beweging?
En zo ja, hoe werkte het?
Zou een simpele wiskundige wet het kunnen beschrijven?
Misschien zoiets als Hooke's Wet van elasticiteit?
Wellicht.
Maar ondanks zijn pogingen kwam Christopher Wren er niet uit.
Verdomd dat ik het geprobeerd heb.
Ik kan het niet bevatten.
Ik verwed een boek van 40 shilling die voor de man is die dit kan oplossen!
Dat boek is voor mij, meneer Wren.
Ik heb de berekening al gemaakt.
Halley was verrukt.
Laat zien, meneer Hooke.
Maar maanden gingen voorbij en Hooke bleef hen een antwoord schuldig.
Hij kreeg de berekening niet kloppend.
Geen van hen kon dat.
Uiteindelijk was Halley klaar met Hooke's smoesjes.
Halley wist dat er ergens iemand moest zijn die het aankon.
Waarom niet die wiskundige aan Cambridge?
Slimme knaap.
Hij had een aantal jaar eerder belangrijke vragen over de aard van licht beantwoord, toen hij pas 22 was.
En hij had de spiegeltelescoop uitgevonden.
Rare gast.
Een tijdje terug uit het zicht verdwenen.
Wat gekibbel over Hooke en zijn ontdekking over licht.
Was er helemaal stuk door gegaan en zich sindsdien in Cambridge verstopt.
Halley vroeg zich af of deze vreemde en volgens iedereen buitengewoon moeilijke man
mogelijk succes kon hebben waar Hooke en anderen hadden gefaald.
Wat hij niet kon weten, wat niemand zich in die tijd kon inbeelden,
waren de ontelbare manieren waarop de wereld zou veranderen door deze ontmoeting
op een dag in augustus in 1684.
Isaac Newton was geboren in Engeland op Eerste Kerstdag in 1642.
Voordat hij zijn ogen had geopend was zijn vader al overleden.
Zijn moeder verliet hem toen hij pas drie was en keerde niet terug voordat hij 11 was.
Toen ze terug kwam, was het met een nieuw gezin en man, een stiefvader die Isaac Newton verachte.
Newton's uitvlucht uit zijn miserabele gezinsleven was zijn passie om te begrijpen hoe dingen werkten
in het bijzonder de natuur zelf.
In 1661 trad de getalenteerde jonge Isaac toe tot het Trinity College van de universiteit van Cambridge
waar hij consequent een beroerde student was, zonder vrienden of familie die in enige warmte of aanmoediging voorzagen.
Newton was meestal op zichzelf en zonderde zich af op zijn kamer,
waar hij oude Griekse filosofie bestudeerde, geometrie en talen,
en diepzinnige vragen overdacht over de aard van materie, ruimte, tijd en beweging.
Deze ontluikende wetenschapper was ook een gepassioneerd mysticus.
Newton geloofde dat een geheime kunde, alchemie, slechts bekend bij een kleine groep oude filosofen op het punt stond herontdekt te worden.
Hij hoopte te leren hoe hij allerdaagse metalen kon veranderen in zilver en goud
en misschien zelfs het levenselixer brouwen; de sleutel tot onsterfelijkheid.
Hij was ook geobsedeerd in het vinden van verborgen berichten in de woorden van de Bijbel.
Hij kamde verschillende vertalingen uit, in de hoop gecodeerde instructies van God te ontcijferen.
Hij maakte uitvoerige berekeningen in een poging de datum van de wederkomst van Jezus te ontdekken.
Zijn levenslange zoektocht in alchemie en Bijbelse chronologie leidde nergens heen.
Toen Halley Newton op die belangrijke dag ontmoette, leefde hij als een soort kluizenaar.
Newton was 13 jaar eerder ondergedoken
nadat Robert Hooke hem publiekelijk had beschuldigd
van het stelen van zijn baanbrekende werk in licht en kleur.
In werkelijkheid was het Isaac Newton die het mysterie van het spectrum van licht had opgelost, niet Robert Hooke.
De wond was pijnlijk en diep
en Newton had zich voorgenomen zichzelf nooit meer bloot te stellen aan zo'n publieke vernedering.
Mijnheer, kunt u zich onze ontmoeting een paar jaar geleden nog herinneren?
Jazeker, meneer Halley.
Het spijt me dat ik u stoor.
Laat de formaliteiten maar zitten. Maak uw punt.
Ik heb wat gesprekken gehad met onze vrienden, mijnheer Wren en mijnheer Hooke.
Die schurk Hooke is geen vriend van mij.
Ja, dat begrijp ik, mijnheer.
Het zit zo, we discussiëren de raadselachtige kwestie van planetaire beweging.
We zijn het eens dat een of andere aantrekkingskracht van de zon de bewegingen van de planeten regelt.
We vermoeden dat er een wiskundige wet moet zijn die beschrijft hoe deze kracht veranderd door afstand.
En gezien uw vaardigheden...
Ja, ja, de aantrekkingskracht van zwaartekracht verzwakt met het kwadraat van de afstand.
Daarom draaien de planeten in een ellips.
Maar, mijnheer, hoe kunt u dit weten?
Nou, ik heb het zo'n vijf jaar geleden berekend.
Ik smeek u, laat het mij zien.
De berekening is hier...
ergens.
Ach, maakt niet uit.
Ik doe het wel opnieuw en zorg ervoor dat ik het naar u opstuur.
Dit is wonderbaarlijk!
Waarom weet niemand dit nog?
Newton wist maar al te goed wat Hooke hem de laatste keer dat hij een idee had uitbracht had aangedaan.
Net toen Halley zich begon af te vragen of Newton had gebluft zoals Hooke eerder had gedaan,
arriveerde er een boodschapper met een enveloppe van Newton.
Dit zijn de eerste pagina's van de moderne wetenschap met zijn allesomvattende visie van de natuur...
Universele wetten van beweging, zwaartekracht...
Niet alleen voor de Aarde, maar voor de kosmos.
Halley haastte zich terug naar Cambridge.
Mijnheer Newton, ik smeek u om zo spoedig mogelijk van dit alles een boek te maken.
Ik verzeker u dat de Royal Society het zal publiceren.
Maar er was een klein probleem.
We zijn het eens dat mijnheer Newton een meesterwerk heeft geproduceerd.
Echter, ik ben bang dat de Royal Society...
Helaas is het zo dat de verkopen van "de Geschiedenis van Vissen"
niet aan onze financiële verwachtingen heeft voldaan.
Het is een indrukwekkend boek.
Ontzettend omvangrijk.
Echt.
Het zit vol kwistige illustraties van...
nou... vissen.
De tegenvallende verkopen veroorzaakten een groter probleem.
De Royal Society had vrijwel hun hele jaarlijke budget met "de Geschiedenis van Vissen" er doorheen gejaagd.
Ze zaten zo krap bij kas dat ze arme Halley's salaris uitbetaalden in exemplaren van hun slecht verkopende boek.
Met geen geld om Newton's "Principia" te drukken, liep de wetenschappelijke revolutie gevaar.
Zonder Halley's heldhaftige inspanningen had het meesterwerk van de teruggetrokken Newton nooit het daglicht gezien.
Maar Halley was een man met een missie, vastbesloten om de wereld de begaafdheid van Newton te geven.
Die pre-wetenschappelijke wereld, de wereld beheerst door angst, balanceerde op de rand van een revolutie.
Alles hing ervan af of Edmond Halley het boek van Newton aan kon bieden aan een bredere wereld.
Halley deed niet alleen de eindredactie voor Newton's boek, maar gaf het ook in eigen beheer uit.
Newton vervaardigde de eerste twee delen en legde hiermee het wiskundige raamwerk voor de natuurkunde van beweging.
Het derde volume zou voor eens en altijd bepalen wie het weddenschap van het koffiehuis gewonnen had.
Newton paste zijn principes toe om alle bekende beweging van de Aarde, de maan en de planeten te verklaren.
Helaas was er nog een probleem.
Nu nam Halley ook de rol van psychotherapeut van Newton op zich.
Isaac, ik ben bang dat mjinheer Hooke een dankwoord wil in de inleiding van je derde deel.
Maar dat heb ik gedaan.
Ik bedankt hem, mijnheer Wren en uzelf voor de aansporing om mij weer te laten nadenken over astronomische zaken.
Mijnheer Hooke verspreid in Londen het gerucht dat u de Wet van de Zwaartekracht van hem heeft.
Die twistzieke kleine...
Nooit!
Ik verbrand het derde deel nog liever dan het schenden met zo'n leugen.
Hooke kan me wat.
Hij zal allang vergeten zijn als uw ideeën nog bejubeld worden.
Meer exemplaren van dat vreselijke boek?
Waar laten we ze allemaal?
We hebben het hierover gehad, Mary, mijn schat.
Dit is mijn salaris van de Society.
Ze hebben niets anders om mij te betalen.
Waren mijnheer Hooke en mijnheer Newton maar meer zoals jij.
Halley en Wren besloten Hooke te confronteren met zijn valse beweringen.
Die wet is van mij, zeg ik u.
Ik bewees het eerst.
Ga dan uw bewijs nu meteen halen.
Laat het maar zien. We hebben er lang genoeg op moeten wachten.
U zult het met mijn woord moeten doen.
Holle beweringen overtuigen wellicht elders, maar niet hier.
Stikken of slikken, mijnheer Hooke.
Vervloekte Newton! Hier zet ik hem betaald voor.
Zonder Edmond Halley zou Newton's grote werk nooit bedacht, geschreven of gedrukt zijn.
Oké. Nou en?
Wat voor verschil maakt dat voor ons?
Waarom al die ophef?
Toen Isaac Newton in 1642 in dit huis geboren was, was de wereld heel anders.
Iedereen keek naar de perfectie van de als een uurwerk bewegende planeten in de lucht
en konden het alleen bevatten als het werk van een meester klokkenmaker.
Welke andere verklaring was er?
Er was slechts een logische verklaring mogelijk in hun beleving.
Slechts één enkel antwoord voor hen...
God.
Voor redenen die ons verstand te boven gaat heeft God het zonnestelsel zo gemaakt.
Maar deze verklaring is het sluiten van een deur.
Het leidt niet tot andere vragen.
En toen kwam Newton, een godsdienstige man die ook een genie was.
Hij kon de wetten van de natuur opschrijven in perfecte wiskundige zinnen...
formules die toegepast konden worden op appels, manen, planeten en zoveel meer.
Met één voet nog in de Middeleeuwen, kon Isaac Newton zich het hele zonnestelsel inbeelden.
Newton's wetten van zwaartekracht en mechanica onthulden hoe de zon verre werelden gevangen hield.
Zijn wetten vaagden de noodzaak van een meester klokkermaker weg die de precisie en schoonheid van het zonnestelsel verklaarde.
Zwaartekracht is de klokkenmaker.
Materie gehoorzaamde geboden die we konden ontdekken, wetten die de Bijbel niet vermeld.
Newton's antwoord voor de manier waarop het zonnestelsel is zoals het is, opende de weg voor een oneindig aantal vragen.
Principia bevat stomtoevallig ook de uitvinding van wiskundige analyse
en de eerste degelijke theoretische basis voor het einde van onze gevangenschap op Aarde:
Ruimtevaart.
Newton stelde zich het afvuren van een kanonskogel voor...
met steeds grotere explosieve voortstuwing.
Hij redeneerde dat met voldoende snelheid de binding door de zwaartekracht doorbroken kon worden
en de kanonskogel kon ontsnappen om in een baan om de Aarde te komen.
Dit veranderde alles.
Newton's "Principia Mathematica" bevrijdde ons op een andere manier.
Door de natuurwetten te ontdekken die het komen en gaan van kometen beheersen
ontkoppelde hij de bewegingen aan de hemel van hun oude verbinding aan onze angsten.
Als Halley niet al die jaren naast Newton had gestaan
zou de wereld hem wellicht herinneren vanwege zijn eigen prestaties en ontdekkingen.
Maar het enige waar de meeste mensen aan denken is de komeet.
Het ironische is dat het ontdekken van een komeet één van de weinige dingen is die Halley nooit heeft gedaan.
IJs aan stuurboord!
Overstag!
Na publicatie van de Principia kreeg Halley de opdracht van zijn koning om drie oceaanreizen te leiden;
wetenschappelijke expedities om navigatieproblemen van de Britse marine op te lossen.
Halley maakte van de gelegenheid gebruik om de eerste kaart van het magnetisch veld van de Aarde te maken.
En hij was ook een zakenman.
Halley perfectioneerde de duikerklok
en gebruikte zijn uitvinding om een bloeiend commercieel bergingsbedrijf te beginnen.
Dr. Halley heeft het deze keer voor elkaar gekregen.
Volgens mij is hij op zijn minst al drie uur daar beneden.
Niet iemand die het leven van anderen wilde riskeren, testte Halley hoogstpersoonlijk zijn eigen uitvinding.
Het is nu exact vier uur geleden sinds onze afdaling.
Helemaal niet slecht voor 10 vadem.
Hij vond de weerkaart uit.
En de symbolen die hij bedacht voor luchtstromingen worden vandaag de dag nog steeds gebruikt.
Halley legde de grondslag voor de wetenschap van bevolkingsstatistieken.
Hoe?
Hij vergeleek de geboorte, huwelijk, overlijden en bevolkingsdichtheid van Londen en Parijs.
Hij moest zelfs voetje voor voetje de omtrek van Parijs meten om achter haar ware afmetingen te komen.
Hij kwam tot de conclusie dat omdat ongeveer de helft van de volwassen geen kinderen krijgen
die zelf overleven en kinderen krijgen, elk getrouwd stel vier kinderen moest krijgen om de bevolking in stand te houden.
En het was Edmond Halley die ons de werkelijke schaal van het zonnestelsel gaf.
Hij bedacht een slimme manier om de afstand tussen de Aarde en de zon te ontdekken.
Het betrof exact meten hoe lang de planeet Venus er over doet om de schijf van de zon te doorkruisen.
Zevenentwintig jaar na zijn dood maakte kapitein James Cook zijn eerste reis naar Tahiti
met het nadrukkelijke doel om Halley's methode te testen gedurende een passage van Venus langs de zon.
Door gebruik te maken van een speciaal filter om zijn ogen te beschermen omdat hij rechtstreeks naar de zon moest kijken,
maakte Cook en zijn mannen het mogelijk voor ons om te weten dat de afstand tussen de zon en de Aarde ongeveer 150 miljoen kilometer is.
En Halley was de eerste die zich realiseerde dat de zogenaamde 'vaste sterren' helemaal niet vast waren.
Hoe deed hij het?
Hij ging de waarnemingen van de helderste sterren door oude Griekse astronomen na.
Hij vergeleek hun waarnemingen met die hij zelf 1.800 jaar later van dezelfde sterren had gedaan.
Waarom was dit niemand eerder opgevallen?
Halley bedacht dat dit pas duidelijk werd als je lang genoeg wachtte tussen de waarnemingen.
Het is moeilijk om de bewegingen te zien van dingen die heel ver weg zijn.
En de sterren zijn zo ver weg dat je ze gedurende vele eeuwen moet volgen voordat je kunt ontdekken dat ze bewegen.
Halley ontdekte de eerste aanwijzing voor een geweldige realiteit.
Alle sterren bewegen, zweven langs elkaar, stijgen en zakken als de paarden op een draaimolen
in hun dans met de zwaartekracht rond het centrum van ons melkwegstelsel.
En, oh ja, er was nog dat ene met die komeet.
Wat waren die vreemde en prachtige hemelse bezoekers die af en toe zonder waarschuwing verschenen?
Halley pakte het oplossen van dit mysterie aan zoals een detective dit zou doen;
door het verzamelen van alle betrouwbare ooggetuigenverklaringen.
De eerste precieze waarnemingen van een komeet die Halley kon vinden waren gedaan in Constantinopel
door Nikephoros Gregoras, een Byzantijnse astronoom en monnik in juni 1337.
Halley achterhaalde elke astronomische observatie van een komeet geregistreerd in Europa tussen 1472 en 1698.
En vergeet niet, er was niet zoiets als een zoekmachine of een computer.
Het enige wat Halley had waren zijn boeken en zijn geest.
Hier komt het moeilijkste stuk:
Halley moest alle observaties van elke komeet gebruiken om hun weg door de ruimte te ontdekken.
Niemand buiten Newton had tot dan toe geprobeerd zijn nieuwe wetten toe te passen op een astronomisch vraagstuk.
In een moeizame prestatie van wiskundig vernuft
ontdekte Halley dat kometen aan de zon gebonden zijn in lange ellipsvormige omloopbanen.
En hij was de eerste die wist dat de kometen gezien in 1531,
1607...
en 1682...
één en dezelfde waren.
Een enkele komeet die elke 76 jaar terugkeerde.
Door een verbluffend staaltje patroonherkenning voorspelde hij dat hij ruim 50 jaar later weer te zien zou zijn.
Voor millennia waren kometen rekwisieten voor mystici, die hen enkel zagen als voortekenen van menselijke gebeurtenissen.
Halley verbrijzelde hun monopolie en versloeg ze op hun eigen territorium.
Een territorium waar geen wetenschapper zich ooit op gewaagd had...
Voorspelling.
En hij wist van geen wijken.
Zoals Babe Ruth voorspelde waar zijn volgende homerun in het publiek zou landen,
zei Halley botweg dat de komeet zou terugkeren
aan het einde van 1758, in een specifiek deel van de hemel en een specifiek pad volgend.
Er is nauwelijks een voorspelling van mystici te vinden die ernaar streeft zo vergelijkbaar precies te zijn.
Dat is Halley's komeet.
Daar bij de uiterste grens van het zonnestelsel lijkt het niet veel voor te stellen.
Gewoon een grote brok ijs en steen in de ruimte.
Dat komt omdat voorbij de baan van Neptunus, bijna vijf miljard kilometer van de zon, kometen een rustig leventje leiden.
Als het zijn uiterste eind van zijn baan bereikt, vertraagt het totdat de zon het niet toestaat nog verder te gaan.
Dan begint het zijn lange val terug naar het binnenste zonnestelsel.
Halley's komeet is in een vrije val in een baan om de zon.
Alles in ons zonnestelsel;
de Aarde, de maan, de andere planeten, kometen, asteroïden...
Allemaal vallen ze in een baan om de zon.
Zwaartekracht trekt de planeten naar de zon,
maar vanwege de stuwkracht van hun omloopbaan
blijven ze om de zon bewegen zonder er ooit in te vallen.
Robert Hooke was enkele jaren eerder gestorven, zijn gezondheid geruïneerd met een paar slechte gewoontes.
Dagelijkse doseringen alsem, opium, kwik...
Een paar maanden later werd Newton gekozen om hem te vervangen als president van de Royal Society.
Er wordt beweerd dat er ooit een portret van Hooke aan deze muren hing.
Halley leefde voort om nog veel meer verbazingwekkende daden te verrichten.
Hij werkte tot aan zijn dood, toen hij 85 jaar oud was.
Zijn laatste daad was dat hij om een glas wijn vroeg.
Hij dronk het met plezier op...
en blies zijn laatste adem uit.
Sommige geloven dat het op een nacht als deze was dat Isaac Newton uiteindelijk wraak nam op Robert Hooke.
Maar Halley's voorspelling was niet vergeten.
50 jaar later,
toen het moment van de voorspelde terugkeer naderde, vochten astronomen over de hele wereld om de eerste te zijn om zijn komeet waar te nemen.
Ze werden niet teleurgesteld.
Het wordt sindsdien elke 76 jaar verwelkomt.
Als de komeet van Halley terugkeert in onze hemel verwarmt zonlicht het ijs op zijn oppervlak,
en bevrijd het stof en de gassen die erin gevangen zitten.
De komeet van Halley's bezocht in 1986 voor het laatst onze omgeving.
En als je dit in 2061 ziet, dan weet je dat hij weer terug is.
Moge je de verwondering voelen van hen die je voor gingen...
en niet de angst.
De wetten van Newton maakte het mogelijk voor Edmond Halley om zo'n 50 jaar in de toekomst te kijken
en het gedrag van een enkele komeet te voorspellen.
Wetenschappers gebruiken deze wetten sindsdien
om de weg naar de maan en zelfs voorbij ons zonnestelsel te openen.
De baby in het mandje leert lopen...
en de kosmos te kennen.
Dat brengt me bij een laatste voorspelling.
Door gebruik te maken van niets meer dan Newton's wet van de zwaartekracht
kunnen wij astronomen met vertrouwen voorspellen dat over een paar miljard jaar
ons melkwegstelsel, de Melkweg, zal samenvloeien met ons buur-melkwegstelsel Andromeda.
Omdat de afstand tussen de sterren zo groot is vergeleken met hun omvang,
hooguit enkele sterren van beide melkwegstelsels botsen.
Enig leven op de werelden van die verre toekomst zouden veilig moeten zijn,
maar ze zullen getrakteerd worden op een verbazingwekkende miljard jaren durende lichtshow.
Een dans van een half biljoen sterren
op muziek voor het eerst gehoord op één kleine wereld
door een man die slechts één echte vriend had.